زندگی نامه پدر ماهی شناسی

به نام يزدان پاک

تاريخچه ايکتيولوژی 4 : زندگی نامه پدر ماهی شناسی

با درود

پیتر آرتدی توسط نوسندگان زیادی (Günther, 1880; Lِnnberg, 1905; Merriman, 1938 ) به عنوان پدر ایکتیولوژی یا ماهی شناسی شناخته شده است.

زندگی وی بیشتر به افسانه می ماند :

پیتر آرتدی در 22 فوریه سال 1705 در Anundsjö سوئد متولد شد.

وی در ابتدا می خواست که یک روحانی شود , و در سال 1724 به دانشگاه اوپسالا Uppsala university رفت تا یزدان شناسی (الهیات) بیاموزد.(جالب است که این دانشگاه هنوز فعال است) .

در آنجا بود که به علاقه بی حد خود به پزشکی , شیمی و تاریخ طبیعی ماهیان پی برد.

در سال 1728 کارل لینه (پدر تاکسونومی) نیز به دانشگاه اوپسالا وارد شد (گویا برای فرا گرفتن علوم طبیعی) و این سر آغاز دوستی دیر پای لینه و آرتدی بود.

عبارت زیبایی در مورد لینه وجود دارد که می گوید: هرچه را خدا آفرید ؛ لینه نامگذاری کرد.

“God creates it, Linnaeus names it”

برخی منابع آرتدی را شاگرد لینه نامیده اند ولی آنچه درست تر به نظر می آید این است که پیتر آرتدی دوست , هم کلاس و همکار لینه بود و حتی لینه بخشی از سیستم نام گذاری خود را که به ماهیان می پرداخت ؛ بر اساس نظریات و یافته های آرتدی تغییر داد و بهینه کرد.

زمانی که آنها کار رده بندی جانداران را آغاز کردند , لینه پرندگان , حشرات و بیشتر گیاهان را انتخاب کرد و آرتدی ماهیان , دو زیستان و خزندگان را بر گزید.

بی شک اگر اثر گذاری فکری آرتدی نبود ؛ آنچه امروز به نام طبقه بندی لینه میشناسیم , شکل دیگری می داشت.

پیتر آرتدی پنج راسته Order) ) از ماهیان را تشخیص داد و آنها را به جنس های گوناگون تقسیم بندی نمود.

آرتدی نخستین کسی بود که مفهوم «جنس» یا Genus را در جانورشناسی برقرار نمود و طبقه بندی به راسته , رده , و خانواده را مقرر کرد.

اگر آرتدی , جوان مرگ نشده بود ؛ معروف تر از لینه از این جهان می رفت.

هر دو آنها دانشگاه اوپسالا را در سال 1732 ترک کردند.

آرتدی راهی انگلستان بود و لینه رهسپار لاپلند (Lapland) (جایی در شمال سوئد) .

پیش از جدایی پیمان یستند که اگر یکی از آنها زودتر از دنیا رفت , آن دیگری که باقی مانده , نوشته های علمی دوست مرده اش را چاپ کند. پس از چند سال (که از تعداد انگشتان دست فرا تر نمی رود) دست تقدیر این مسئولیت سخت را بر عهده لینه گذاشت.

آرتدی و لینه همدیگر را در پائیز سال 1735در آمستردام ملاقات کردند و آرتدی سیستم جدید رده بندی ماهیان خود را یه لینه نشان داد.

چند روز بعد خبر رسید که پیتر آرتدی تصادفا در یکی از کانالهای شهر آمستردام (پای تخت هلند) افتاده و غرق شده است. می گویند زمانی که لینه جسد دوست خود را در سرد خانه ( morgue ) دید ؛ افسوس خورد که چه دانش بی پایانی با مرگ وی نابود شده است. (روایتی هم وجود دارد که میگوید لینه حدود سه هفته پس از مرگ آرتدی از این رخداد با خبر شد.)

کارل لینه به قولش وفادار ماند و پنج دست نوشته از آرتدی را به همراه زندگی نامه ای از وی در کتاب واحدی با نام Ichthyologia, sive opera omnia de piscibus یا به طور خلاصه Ichthyologia در Leiden هلند و در سال 1738به چاپ رساند.

عکس جلد کتاب ایکتیولوجیای اصلی.

کتاب ایکتیولوجیا از لحاظ تاریخی شاید مهم ترین اثر سیستماتیک مدرن ماهیان باشد.

بخشهای کتاب Ichthyologia عبارتند از :

بخش نخست) Bibliotheca ichthyologica

بخش دوم ) Philosophia ichthyologica

بخش سوم ) Genera piscium

بخش چهارم ) Synonymia nominum piscium

بخش پنجم ) Descriptiones specierum piscium

در این کتابها آرتدی ضمن بررسی سایر نوشته های ماهی شناسی, ماهیان را رده بندی و گونه های هر جنس را نوشته بود و سپس نام عمومی یک بخشی (single-word generic names) برای هر گونه پیشنهاد کرده بود تا مشکل هم نامی های موجود را بر طرف کند.همچنین در بخش پنجم کتابش به ریز ترین مشاهداتش در مورد ماهیان و بیومتری (زیست سنجی) آنها اشاره کرده بود.

وی به طور کلی 5 راسته, 47 جنس و 230 گونه را وصف کرده است.همچنین در برخی منابع نامگذاری راسته Cetacea را که به پستانداران آبزی می پردازد را به آرتدی مربوط میدانند.

در کتاب Genera piscium به جنسهایی مانند : Acipenser , Amia , Cyprinus , Clupea , Esox , Lampetra ,Mola , Mugil , Perca , Silurus , Salmo , Raja , Pristis و ... اشاره شده است.

کارل لینه نه تنها کتاب آرتدی را به چاپ رساند بلکه یک جنس را از گیاهان خانواده Apiaceae را به نام وی Artedia نام نهاد که امروزه نیز به همین نام خوانده می شوند.

Artedia squamata

دستخط لینه زیر گیاه خشک شده اصلی که در موزه است و در بالا می بینید.

همچنین جنسها و گونه های زیادی از ماهیان امروزه به نام آرتدی شناخته می شوند که همگی از نام پدر ایکتیولوژی گرفته شده اند.

مانند ماهی Artedidraco mirus که عکسش را می بینید.

پیتر آرتدی کسی که امروز پدر ماهی شناسی یا The Father of Ichthyology نام گرفته است , در27 سپتامبر سال 1735 در سن 30 سالگی چشم از این جهان فرو بست در حالی که بیشتر عمر خود را به دانش اندوزی صرف کرده بود و حتی مرگ وی نیز در هنگام انجام یک مطالعه تحقیقاتی رخ داد.

آیا از خود پرسیده اید طبقه بندی موجودات در دسته های منطقی و با دلیل علمی ویژه چه کار دشوار و خسته کننده ای است؟ آن هم در 300 سال پیش ؟

آیا خود شما امروزه در این قرن می توانید بدون یاری کتابهای جانور شناسی یا سیستماتیک و بدون کمک استاد یا اینترنت , مثلا فقط 100 عدد ماهی را در خانواده های درست و منطقی طبقه بندی کنید؟ جنس و گونه هم بماند پیشکش شما ...

جورج شاو در سوگ پیتر آرتدی شعر معروفی سروده است که آن را در زیر می خوانید:

In humulum Artedi:

Here lies poor Artedi, in foreign land pyx'd
Not a man nor a fish, but something betwixt,
Not a man, for his life among fishes he past,
Not a fish, for he perished by water at last.

George Shaw (1751-1813)

Transcribed from the back flyleaf of Linnaeus's copy of the Ichthyologia.

آرتدی ناکام و غریب آرمیده است اینجا

نیم ماهی , نیم انسان ؛ و نه هیچ کدام

انسان نبود , زیرا با ماهیان می نشست یکجا

ماهی نبود , زیرا گردابش کشید در کام.

(سروده جورج شاو و ترجمه فربد امامی)