كنترل ديابت
كنترل ديابت
تغذيه
مهمترين اصل تغذيه صحيح در ديابت مصرف متعادل تمام گروههاي غذايي شامل نان و غلات، ميوه جات، سبزيجات، شير، گوشت و چربيها مي باشد. البته بايد نكات زير را در نظر داشت:
- كاهش مصرف مواد غذايي نشاسته اي (كربوهيدراتها) از جمله نان و برنج: در اين ميان مصرف مواد قندي به شرطي كه همراه با غذا خورده شوند و معادل آنها از مقدار مواد نشاسته اي غذا كم شود، اشكالي ندارد. البته بايد به خاطر داشت كه اغلب شيريني ها حاوي مقادير زيادي چربي هستند و باعث چاقي مي شوند.
- مصرف مقادير كافي فيبر: فيبرها مواد غير قابل جذبي هستند كه باعث كاهش وزن، كاهش كلسترول خون و بيماريهاي قلبي و نيز جلوگيري از بالا رفتن زياد قند خون بعد از غذا مي شوند. بنابراين مصرف اين مواد در بيماران ديابتي بسيار مفيد است. مواد غذايي زير حاوي فيبر فراوانند: نان سبوس دار، جوي پوست نكنده، ذرت، بادام، فندق، گردو، انواع لوبيا، عدس، سويا، سبزيجات مخصوصا لوبيا سبز، نخود فرنگي، هويج، گل كلم، اسفناج و ميوه ها مخصوصا توت فرنگي، شاه توت، گلابي، سيب و پرتقال
- محدود كردن مصرف نمك به 5/1-1 قاشق چايخوري در روز به منظور پيشگيري از افزايش فشار خون
- به حداقل رساندن مصرف گوشت قرمز و استفاده از گوشت مرغ و ماهي (مخصوصا ماهي قزل آلا و سفيد) به جاي آن
- مصرف وعده هاي غذايي و نيز ميان وعده ها در فواصل منظم و تقريبا ثابتي از شبانه روز
- كباب يا آب پز كردن مواد غذايي به جاي سرخ كردن آنها
- جدا كردن چربي گوشت و نيز پوست مرغ
- پرهيز از اضافه كردن روغن به غذا تا حد امكان (حداكثر 5-4 قاشق غذاخوري در روز)
- خودداري از مصرف غذاهاي پر چربي مثل كله پاچه، مغز، سوسيس، كالباس، همبرگر و سس هاي آماده
- جايگزيني مصرف روغن هاي گياهي مايع به جاي روغن هاي جامد به منظور كاهش كلسترول خون
- مصرف كافي مواد غذايي حاوي چربي هاي مفيد از جمله روغن زيتون، بادام، بادام زميني، گردو و فندق به افزايش سلامت دستگاه قلب و عروق
- استفاده از لبنيات كم چرب و محدود كردن مصرف كره از جمله مارگارين، خامه، سرشير و لبنيات محلي
نگاهي گذرا به نكات فوق نشان مي دهد كه اصول تغذيه صحيح در ديابت در واقع همان اصولي هستند كه هر فردي كه خواستار حفظ سلامت عمومي بدن خود است، ملزم به رعايت آنهاست.
ورزش
با توجه به نقش ورزش در كاهش وزن و چربي خون و نيز كم كردن مقاومت بدن نسبت به انسولين كه از مهمترين دلايل افزايش قند خون در ديابت نوع 2 است، مي توان به اهميت نقش ورزش در پيشگيري و درمان ديابت و عوارض آن پي برد. تجربه نشان داده است كه اكثر بيماراني كه ديابت خود را به خوبي كنترل مي كنند، كساني هستند كه به طور منظم ورزش مي كنند. يك ورزش اصولي ورزشي است كه به درستي برنامه ريزي شده باشد. در ادامه به چند نكته در مورد برنامه ريزي صحيح ورزشي اشاره مي شود. بايد به خاطر داشت كه ورزش تنها زماني داراي بيشترين تاثير است كه همراه با رعايت رژيم غذايي باشد.
- قبل از شروع ورزش بايد با مراجعه به پزشك و انجام آزمايشهايي از جمله اندازه گيري قند، فشار و چربي خون، بررسي دستگاه قلب و عروق و كليه ها و نيز معاينه چشم و سيستم اعصاب از نبود عوارض جدي ديابت اطمينان حاصل كرد زيرا انجام بعضي ورزشها باعث تشديد عوارض ديابت مي شود. همچنين بايد قبل از شروع هر جلسه به مدت 15–10 دقيقه نرمشهاي كششي به منظور گرم كردن بدن انجام شود.
- به طور كلي بهترين نوع ورزش براي بيماران ديابتي ورزشهاي هوازي هستند يعني ورزشهايي كه به طور مداوم (حداقل 20 دقيقه) و با شدت كم يا متوسط انجام مي شوند مثل پياده روي، دويدن آهسته، طناب زدن، شنا و دوچرخه سواري. در اين ميان پياده روي ورزشي ساده و در عين حال بسيار موثر براي كنترل قند خون است.
- شدت فعاليت در ابتدا كم است و به تدريج زياد مي شود. به عنوان مثال مي توان با 5/1 كيلومتر پياده روي در روز شروع كرد و طي 6 هفته مقدار آن را به 6 كيلومتر افزايش داد.
براي اينكه اثرات مطلوب ورزش در بدن پايدار شود، لازم است تا جلسات انجام آن حداقل 5 بار در هفته باشد و هر جلسه 30-20 دقيقه طول بكشد.
- در بيماراني كه انسولين يا قرص مصرف مي كنند به منظور پيشگيري از پايين افتادن قند خون (هيپوگليسمي) بهترين زمان ورزش 2-1 ساعت بعد از خوردن غذاست. همچنين اين بيماران بايد علايم هيپوگليسمي مثل ضعف، عرق سرد، احساس گرسنگي و تاري ديد آشنا باشند و به محض مشاهده آنها اقدام به خوردن غذاهاي شيرين مثل قند كنند.
داروها
قرصهاي پايين آورنده قند خون
اين قرصها مخصوص بيماران مبتلا به ديابت نوع 2 است و داراي انواع مختلفي است. شايعترين انواع به كار رفته در كشور ما قرصهاي افزايش دهنده ترشح انسولين مثل گلي بن كلاميد و نيز قرص مت فورمين هستند. غالب پزشكان، درمان دارويي را، پس از عدم كفايت فعاليت ورزشي و رعايت رژيم غذايي در كنترل ايده آل قند خون، با قرصهاي نظير گلي بن كلاميد شروع مي كنند و به تدريج با افزايش نياز بيمار مقدار آن را افزايش مي دهند. مهمترين عارضه اين داروها هيپوگليسمي است كه معمولا در مواقعي اتفاق مي افتد كه يكي از وعده هاي غذايي با وجود مصرف قرص حذف مي شود. از ديگر عوارض اين داروها اضافه وزن است. در درمان با مت فورمين دو عارضه فوق خيلي كمتر به چشم مي خورد. از طرفي ديگر اين دارو باعث بهبود وضعيت چربي خون مي شود. بنابراين مت فورمين داروي انتخابي براي بيماران ديابتي چاق با چربي خون بالاست. به عنوان يك قانون كلي در مواقعي كه قند خون با وجود مصرف حداكثر مقدار مجاز يك دارو كنترل نمي شود بايد دارويي از گروه ديگر را به آن اضافه كرد.
انسولين
انسولين ها بر اساس زمان اثرشان در بدن به 3 دسته كلي كوتاه، متوسط و بلند اثر تقسيم مي شوند. از انسولين هاي كوتاه اثر مثل انسولين رگولار كه شفافند براي كنترل قند خون بعد از غذا و از انسولينهاي متوسط و بلند اثر مثل NPH كه كدر هستند معمولا جهت حفظ غلظت پايه انسولين در بين وعده هاي غذايي و در طول شب استفاده مي شود. درمان با انسولين در ديابت نوع 1 و 2 داراي يك فرق اساسي است. در ديابت نوع 1 بيماران از همان ابتدا نياز به تزريق انسولين دارند، در حالي كه در بيماران ديابتي نوع 2 در شروع بيماري معمولا انجام فعاليت منظم ورزشي و رعايت رژيم غذايي براي كنترل قند خون كفايت مي كنند ولي بعد از مدتي بايد مصرف قرص نيز به آنها اضافه شود. تنها پس از گذشت چند سال از شروع بيماري و عدم كفايت قرصها در كنترل ايده آل قند خون است كه نياز به تزريق انسولين در شخص پيدا مي شود. بنابراين در هر يك از مراحل اين بيماري درمان متفاوتي مورد نياز است.
كنترل قند خون
به عنوان يك اصل در ديابت هدف بيمار و پزشك نگاه داشتن قند خون تا حد امكان نرديك به مقدار طبيعي است تا بدين وسيله بتوان از عوارض بلندمدت ديابت جلوگيري كرد. بنابراين هرگونه اقدام جهت رسيدن به اين هدف حتي اگر تزريق انسولين باشد بايد با استقبال مواجه شود. يكي از عوارض شايع تزريق انسولين هيپوگليسمي است كه با رعايت اصول صحيح تغذيه و مصرف به موقع وعده هاي غذايي مخصوصا ميان وعده ها به خوبي قابل پيشگيري مي باشد. از طرف ديگر پيشرفتهاي بزرگي كه در سالهاي اخير در زمينه ساخت قرصهاي پايين آورنده قند خون اتفاق افتاده اند، اين امكان را به بيماران ديابتي داده است تا همزمان با تركيب مصرف قرص با تزريق انسولين، مقدار انسولين مورد نياز را به مقدار قابل توجهي كاهش داد. بنابراين بيماران ديابتي نوع 2 بايد بدون داشتن ترس بي مورد از انسولين در صورتي كه كنترل قند خونشان با وجود مصرف قرص در محدوده ايده آل قرار ندارد، نسبت به تزريق انسولين اقدام كنند. در بيماران ديابتي نوع 1 چالش اصلي تنظيم مقدار انسولين در موقعيتهاي گوناگون مثلا هنگام ورزش است. روش ايده آل تزريق انسولين در اين بيماران تزريقات متعدد يعني قبل از وعده غذا و هنگام خواب است كه حداكثر شباهت را به ترشح طبيعي انسولين در بدن دارد. در اين روش بيشتر تغييرات روزانه، در مقدار انسولين قبل از غذا صورت مي گيرد كه تابع شرايط زير است:
1- قند خون قبل از غذا كه هرچه بيشتر باشد مقدار انسولين تزريقي نيز بيشتر مي شود.
2- مقدار غذايي كه قرار است خورده شود: مهمترين عامل تاثيرگذار در اينجا مقدار مواد نشاسته اي (كربوهيدرات)موجود در غذاست كه هر چقدر بيشتر باشد مقدار انسولين مورد نياز نيز بيشتر است.
3- ميزان فعاليتي كه قرار است بعد از غذا انجام شود: در صورت قصد انجام ورزش بعد از غذا بايد به منظور پيشگيري از حملات هيپوگليسمي مقدار انسولين را كم كرد.
يكي از پايه هاي اصلي اين روش انجام آزمايشهاي مكرر قند خون حداقل 4 بار در روز يعني قبل از هر وعده غذا و هنگام خواب مي باشد.
همچنين بيماران بايد با شركت در كلاسهاي آموزشي مهارتهاي لازم را در مورد تنظيم مقدار انسولين و نيز عوامل موثر در افزايش يا كاهش قند خون و راه كارهاي مقابله با آنها را فرا بگيرند.